Is ook in Nederland een journalist een vijand van de staat?

img065 Foto: Hetty Zantman.

In het Zuid Afrika van P.W. Botha was een journalist ‘een vijand van de staat’ en werd daarom afgeluisterd. Maar de afluisterpraktijken in het Nederland van vandaag de dag zijn niet zo veel anders dan die van het voormalige apartheidsbewind.

Een jaar geleden werd onthuld dat de Amerikaanse inlichtingendienst NSA (National Security Agency) gegevens van internetgebruikers over de hele wereld verzameld. Vervolgens ontstond er wereldwijd tumult toen duidelijk werd dat deze speciale afdeling van de Amerikaanse geheime dienst nagenoeg iedereen in de wereld afluistert, inclusief het telefoonverkeer van de staatshoofden van de bondgenoten. Al dan niet met toestemming van de geheime diensten van diezelfde bondgenoten.

Met speciale computerprogramma’s heeft de NSA blijkbaar toegang tot telefoontjes, e-mails, de zoekgeschiedenis, chats, foto’s, video’s en Skype-gesprekken. Het gaat hierbij om enorme hoeveelheden data en gesprekken, die natuurlijk niet allemaal tegelijk kunnen worden uitgewerkt en afgeluisterd. Die computerprogramma’s moeten er dus voor zorgen dat met trefwoorden de info wordt geselecteerd die wordt gezocht. De enige beperking die de NSA heeft, is dat zij toestemming moet vragen aan een Amerikaanse rechtbank, maar dat gebeurt vrijwel altijd.

Ik ben niet staatsgevaarlijk en al helemaal geen terrorist, dus ik heb bij het lezen van al die artikelen over het onderwerp mijn schouders opgehaald. Dat minister Plassterk van Binnenlandse Zaken de Tweede Kamer ook nog eens verkeerd en onvolledig had voorgelicht nadat was gebleken dat de AIVD en MIVD braaf hadden meegeholpen om de NSA te voorzien van 1,8 miljoen metadata aan Nederlands telefoonverkeer, deed me evenmin iets. Het lijkt me trouwens een rotbaan om die telefoongesprekken van mij – als ze worden opgeslagen en afgeluisterd – te moeten analyseren.

Ik heb me ook nooit verwant gevoeld met personen en instanties die zich zo druk maken over onze – dus ook mijn – privacy. Zo’n discussie als die over de invoering van het Elektronisch Patiënten Dossier waarbij allerlei op zich vertrouwelijke medische gegevens aan elkaar worden gekoppeld, gaat eigenlijk aan mij voorbij. Ze doen maar. Dat geldt ook voor de commotie vorige week dat de Nederlandse overheid persoonsgegevens van burgers gaat koppelen om te kunnen voorspellen of zij frauderen met belasting of uitkeringen. Dat gebeurt met het Systeem Risico Indicatie (SyRI) waarmee gemeenten en overheidsinstanties effectiever kunnen vaststellen of iemand uitkeringen of toeslagen misbruikt. Datamining en patroonherkenning – ontleend aan de computerprogramma’s van veiligheidsdiensten als de NSA – moeten helpen om verdachten eerder te signaleren. Net goed, denk ik, als trouwe belastingbetaler.

Kortom, Big Brother is Watching You. George Orwell schreef over dit onderwerp in 1948 al een bijzonder boek, 1984 getiteld, maar ondanks alle waarschuwingen tegen de terugkeer van een totalitair bewind als dat van Hitler – en met afschuwelijke andere voorbeelden als het huidige Rusland, Noord-Korea en deels ook van China – zijn we ook in het democratisch Westen gewoon doorgegaan met het versterken van een ongrijpbare staatsmacht ten koste van democratische en individuele rechten. Ik doe daar even gemakzuchtig aan mee, aan die berusting.

‘Slachtoffer’ zijn van afluisteren is mij trouwens in het geheel niet vreemd. In de periode dat ik buitenlands correspondent in Zuid Afrika was, werd mijn telefoon voortdurend afgeluisterd. Ook mijn post (er bestond in die jaren’ 80, toen Zuid Afrika werd geleid door het apartheidsbewind van P.W. Botha, nog geen internet) werd goed in de gaten gehouden en zo nu en dan opengemaakt en/of niet bezorgd. Ik was intussen 1984 en 1989 vrijwel dagelijks te horen op de Nederlandse radio en het kwam regelmatig voor dat de lijnen werden verbroken als ik iets beweerde dat in strijd was met de gedragslijnen van de Zuid Afrikaanse geheime dienst Boss. Met name na het uitroepen van de noodtoestand in 1986 probeerde de regering-Botha een steeds sterkere greep op de nationale en internationale media te krijgen. Ik was dan ook geheel voorbereid op het afluisteren. Als ik bijvoorbeeld contact had met de consul-generaal in Johannesburg, de legendarische en ook zeer humoristische latere ambassadeur in Syrië en Saoudi-Arabië, Gerben Meihuizen, en er moest gevoelige of voor de inlichtendiensten interessante informatie worden uitgewisseld, gebruikten we steevast de formulering: ‘Het wordt weer eens tijd dat we een kopje thee drinken’. Dan wist ik dat ik direct naar hem toe moest om op een van te voren afgesproken plek elkaar te ontmoeten.

Want ook in het Zuid Afrika van Botha was het heel gewoon om de telefoons van diplomaten af te luisteren en zelfs microfoons in de kamers van de ambassade of het consulaat-generaal te plaatsen. Nederland was namelijk voor alles een vijand van het apartheidsbewind, meenden de blanke apartheidspolitici. Dat werd nog versterkt toen Klaas de Jonge door de veiligheidsdiensten bij het binnensmokkelen van wapens en explosieven ten behoeve van het ANC werd gearresteerd. Zijn arrestatie vond plaats in Broederstroom op enige kilometers van mijn woning. Dus dacht de geheime dienst dat ik er ook wel iets mee te maken moest hebben en werd er op de boerderij waar ik een cottage bewoonde, iemand gestationeerd om mij in de gaten te houden. Dat overigens ook Meihuizen als consul-generaal door de Boss werd verdacht van betrokkenheid bij het binnensmokkelen van allerlei verboden wapentuig voor het ANC, had een andere oorzaak: Klaas de Jonge had namelijk elke keer als hij vanuit Zimbabwe en Mozambique per auto Zuid Afrika binnenkwam, als verblijfadres het kantoor van Meihuizen in Johannesburg opgegeven en dat versterkte de overtuiging bij de inlichtingendienst dat de Nederlandse regering nauw betrokken was bij de als illegaal aangeduide activiteiten van het ANC. Vandaar dat we als journalisten – in de wetenschap dat we werden afgeluisterd – tijdens onze, met veel geruis, tikken en piepen gelardeerde telefoongesprekken ook vaak grappig bedoelde opmerkingen als ‘Staat het er goed op?’ of ‘Moeten we het herhalen?’ maakten.

De afgelopen week werd ik in Nederland in twee gevallen geconfronteerd met afluisteren of de waarschijnlijkheid daarvan en mijn onverschilligheid heeft ondertussen plaatsgemaakt voor verontrusting. Ik werd eerst gebeld door iemand vanuit een gevangenis. Ik herkende het nummer niet – de nummerherkenning wees uit dat het gesprek uit Den Haag kwam – maar het bleek uit een gevangenis elders in te land te komen. De beller waarschuwde me ervoor dat alle gesprekken uit een gevangenis worden afgeluisterd. Nu kun je zeggen: het is begrijpelijk dat gesprekken uit een gevangenis worden opgenomen en afgeluisterd. Maar ik ben journalist en dit betekent dat ik in principe word gehinderd in mijn journalistiek werk. Maar goed.

Ernstiger werd het toen ik daarna op bezoek was bij een gerenommeerde advocaat om bij te praten over een aantal strafzaken waarbij bekende vastgoedmannen zijn betrokken. Ik noem geen namen, maar u weet ongetwijfeld dat er nog al wat vastgoedprofessionals van van alles en nog wat zijn beschuldigd, tot verdachte zijn verklaard of reeds veroordeeld. Bij dat bezoek werd mij gevraagd mijn iPhone maar even in een ander lokaal te leggen, omdat mobiele telefoons blijkbaar ook afgeluisterd kunnen worden als ze niet aan staan. ‘Vaak halen we maar de batterij eruit’, zo werd me verzekerd. Ook andere advocaten – al dan niet betrokken bij criminele zaken – laten me – en niet via de telefoon of mail! – weten dat zij afluisterpraktijken door de inlichtingendiensten niet uitsluiten en er zelfs rekening mee houden, dat er microfoons zijn geplaatst in de kantoren en vergaderzalen van hun bureau.

In toenemende mate word ik er ook mee geconfronteerd dat advocaten en verdachten, die ik aan de telefoon heb, weigeren gedetailleerd op vragen in te gaan vanwege de mogelijkheid of waarschijnlijkheid van afluisteren. Een advocaat zei me letterlijk: ‘Formeel moeten de inlichtingendiensten stoppen met het afluisteren als ze weten dat het een gesprek tussen een cliënt en een advocaat gaat, maar we hebben geen enkele garantie dat dat gebeurt.’

Voor mij als journalist is dit een ingrijpende nieuw feit. Ik ben weliswaar geen advocaat, maar ik heb altijd gemeend dat ik in Nederland als journalist op een min of meer zelfde garantie kan rekenen als het gaat om afluisteren. Maar ik hoor de klicks, het geruis en andere geluiden bij bepaalde gesprekken zoals ik die dertig jaar geleden al hoorde in Zuid Afrika. Paranoia, misschien, maar waarschijnlijk niet: Big Brothers Opstelten en Teeven en hun luistervinken luisteren waarschijnlijk mee.

Ik blijf wel met de vraag zitten wat die inlichtingendiensten toch moeten met al die opgeslagen data. Misschien is het wel een werkgelegenheidsproject van de overheid. En zou nu werkelijk de bestrijding van het wereldwijde terrorisme en de criminaliteit met dat afluisteren effectiever bestreden kunnen worden? In het geval van het liquidatieproces dat nu al enige jaren aan de gang is, heeft dat afgeluister en in de gaten houden van verdachten, tot nu toe alleen maar geld gekost maar in niets bijgedragen aan het hard maken van de verdenkingen.

Ik heb tot nu toe vooral mijn schouders opgehaald over dat afluisteren en het blijkbaar schenden van mijn privacy. Mijn recente ervaringen hebben echter meer op de hoede gebracht. En u bent ook gewaarschuwd. Als u mij belt of mailt, kunt u wel eens afgeluisterd worden of in een database van de inlichtingendiensten terecht komen.

Advertenties
Comments
One Response to “Is ook in Nederland een journalist een vijand van de staat?”
  1. Zouden ze daarom van het Limburgs`Dagblad m.b.t. de Parkstad regio bijna alleen het politieke bestuur volledig onkritisch overschrijven, zelfs als ze aantoonbaar liegen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: